राष्ट्रिय निकुञ्‍ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, २०२९

राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, २०२९ लालमोहर प्रकाशन मिति २०२९।११।२८

संशोधन गर्ने ऐन

१. राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण (पहिलो संशोधन) ऐन, २०३१ २०३१।०६।२० २. राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण (दोस्रो संशोधन) ऐन, २०३९ २०३९।०९।०८ ३. राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण (तेस्रो संशोधन) ऐन, २०४६ २०४६।०६।११ ४. न्याय प्रशासन ऐन, २०४८ २०४८।०२।१६ ५. राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण (चौथो संशोधन) ऐन, २०४९ २०५०।०२।२७ प्रमाणीकरण प्रकाशन मिति ६. केही नेपाल ऐनको व्यवस्था जगाउने ऐन, २०६३ २०६३।०४।२३ ७. गणतन्त्र सुदृढीकरण तथा केही नेपाल कानून संशोधन गर्ने ऐन, २०६६◆ २०६६।१०।०७ ८. केही नेपाल ऐन संशोधन गर्ने ऐन, २०७२ २०७२।११।१३ ९. राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण (पाँचौँ संशोधन) ऐन, २०७३ २०७३।१२।१७ १०. केही नेपाल कानूनलाई संशोधन, एकीकरण, समायोजन र खारेज गर्ने ऐन, २०७४ २०७४।०६।३० ११. नेपालको संविधान अनुकूल बनाउन केही नेपाल ऐनलाई संशोधन गर्ने ऐन, २०७५ २०७५।११।१९ १२. मुलुकी संहिता सम्बन्धी केही नेपाल ऐनलाई संशोधन गर्ने ऐन, २०७५ २०७६।०१।०२ १३. लगानी सहजीकरण सम्बन्धी केही नेपाल ऐनलाई संशोधन गर्ने ऐन, २०८१ २०८१।०३।२४ १४. केही नेपाल ऐन संशोधन गर्ने ऐन, २०८२ २०८२।०४।१४

◆ यो ऐन संवत् २०६५ साल जेठ १५ गते देखि लागू भएको।

• यो ऐन मिति २०७५।०५।०१ देखि प्रारम्भ भएको।

२०२९ सालको ऐन नं. २०

राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण गर्न बनेको ऐन

प्रस्तावना : राष्ट्रिय निकुञ्जको व्यवस्था, वन्यजन्तु र यसको वासस्थानको संरक्षण, शिकारमा नियन्त्रण र प्राकृतिक सौन्दर्यको दृष्टिकोणबाट विशेष महत्त्व राख्ने ठाउँहरुको संरक्षण, सम्बर्द्धन, विकास तथा उचित व्यवस्था र उपयोग गरी सर्वसाधारण जनताको सदाचार र सुविधा कायम राख्न वाञ्छनीय भएकोले,

श्री ५ महाराजाधिराज वीरेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट राष्ट्रिय पञ्चायतको सल्लाहर सम्मतले यो ऐन बनाईबक्सेको छ।

१. संक्षिप्त नाम, विस्तार र प्रारम्भ : (१) यस ऐनको नाम “राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, २०२९” रहेको छ।

(२) यो ऐन नेपाल $\times$.... भर लागू हुनेछ।

(३) यो ऐन नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशित गरी तोकिदिएको मिति देखि लागू हुनेछ। *

२. परिभाषा : विषय वा प्रसङ्ग गले अर्को अर्थ नलागेमा यस ऐनमा,–

(क) “राष्ट्रिय निकुञ्ज” भन्नाले प्राकृतिक वातावरणको साथै वन्यजन्तु, वनस्पति र भू-दृश्यको संरक्षण, व्यवस्थापन र उपयोगको लागि छुट्याइएको क्षेत्र सम्झनुपर्छ।

(ख) “संनियमित प्राकृतिक आरक्ष” भन्नाले वैज्ञानिक अध्ययनको निमित्त छुट्याइएको, पारिस्थितिक महत्त्वको वा अन्यथा महत्त्व राख्ने क्षेत्र सम्झनुपर्छ।

(ग) “वन्यजन्तु आरक्ष” भन्नाले वन्यजन्तु सम्पदा र तिनीहरुको वासस्थानको संरक्षण तथा व्यवस्था गर्न छुट्याइएको क्षेत्रलाई सम्झनुपर्छ।

(घ) “शिकार आरक्ष” भन्नाले शिकारीहरुलाई शिकार गर्न दिनको निमित्त वन्यजन्तु सम्पदाको व्यवस्थापनको लागि छुट्याइएको क्षेत्रलाई सम्झनुपर्छ।

$\times$ गनतन्त्र सुदृढीकरण तथा केही नेपाल कानून संशोधन गर्न ऐन, २०६६ द्वारा रٹिकिएको।

• यो ऐन मिति २०३०।०६।०४ देखि लागू हुने गरी तोकिएको (नेपाल राजपत्र मिति २०३०।६।४)।

(ङ) “आरक्ष” भन्नाले ☒.... नियमित प्राकृतिक आरक्ष, वन्यजन्तु आरक्ष र शिकार आरक्षलाई सम्झनु पर्छ।

$\star$(ङ१) “संरक्षण क्षेत्र” भन्नाले प्राकृतिक वातावरणको संरक्षण र प्राकृतिक स्रोतको सन्तुलित उपयोगको लागि एकीकृत योजना अनुसार व्यवस्थापन गरिने क्षेत्र सम्झनु पर्छ।

$\times$(ङ२) “मध्यवर्ती क्षेत्र” (बफर जोन) भन्नाले स्थानीय जनताहरुलाई नियमित रुपले वन पैदावार उपभोग गर्न पाउने सहुलियत प्रदान गर्नको लागि राष्ट्रिय निकुञ्ज वा आरक्ष वरिपरिको दफा ३क. बमोजिम तोकिएको क्षेत्र सम्झनु पर्छ।

$\bullet$(ङ३) “जैविक मार्ग” भन्नाले वन्यजन्तुहरु एक बासस्थानबाट अर्को बासस्थानमा आवतजावत गर्ने बाटो सम्झनु पर्छ।

(च) “वन्यजन्तु” भन्नाले घरपालुवार बाहेक जुनसुकै जातको स्तनधारी जन्तु (म्यामल्स), पंछी (एभ्स), घस्रिने जन्तु (रेप्टाइल्स), माछा (पिसिज), भ्यागुता जाति (एम्फिभियन्स) र कीरा फट्याङ्ग्राहरु (इन्सेक्ट्स) लाई सम्झनु पर्छ र सो शब्दले फूल पाने जन्तुको फूल समेतलाई जनाउँछ।

$\bullet$(च१) “नमूना” भन्नाले राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष, संरक्षण क्षेत्र वा मध्यवर्ती क्षेत्रमा सङ्कलन गरेको वन्यजन्तु वा वन पैदावार वा त्यसको कुनै भाग वा अंश सम्झनु पर्छ र सो शब्दले राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष, संरक्षण क्षेत्र वा मध्यवर्ती क्षेत्र बाहिरका वन्यजन्तु बासस्थानमा सङ्कलन गरेको वन्यजन्तु वा त्यसको कुनै भाग वा अंश समेतलाई जनाउँछ।

$\bullet$(च२) “चिडियाखाना” भन्नाले संरक्षण शिक्षा, मनोरञ्जन, प्रजनन् वंशाणु स्रोतको संरक्षण, अध्ययन तथा अनुसन्धान गर्ने उद्देश्यले जीवजन्तुहरु परस्थानामा प्रदर्शनीमा राखी व्यवस्थापन गरिएको स्थान सम्झनु पर्छ र सो शब्दले

☒ दोस्रो संशोधनद्वारा थपिएको। $\star$ तेस्रो संशोधनद्वारा थप। $\times$ चौथो संशोधनद्वारा थप। $\bullet$ पाँचौँ संशोधनद्वारा थप। $\square$ दोस्रो संशोधनद्वारा संशोधित।

अन्तर्राष्ट्रिय प्रचलन अनुसार स्थापना गरिने प्राणी उद्यान (जुोलोजिकल गार्डेन) समेतलाई जनाउँछ ।

(छ) “हातहतियार” भन्नाले जुनसुकै किसिमको बन्दुक, पेस्तोल वा यस्तै गोली चलाइने हतियारहरु, धनुवाण, भाला, दजन, पासो, धराप, गुलेली वा चोट पुऱ्याउन सकिने जुनसुकै हतियारलाई पनि सम्झनुपर्छ ।

(ज) “शिकार” भन्नाले कुनै वन्यजन्तु जुनसुकै तरिकाले लखेट्ने, पक्रने, दुःख दिने, मार्ने वा सो गर्ने प्रयत्न गर्ने वा त्यसको शरीरको कुनै अङ्ग झिक्ने, काट्ने वा त्यसको फूल, गुँड झिक्ने, नष्ट गर्ने वा खलबल गरी दिने कामलाई जनाउँछ ।

(झ) “आखेतोपहार” भन्नाले वन्यजन्तुहरुको जीवित वर मृत शरीर वा चिन्ह लगाइ सम्झनुपर्ने अवस्थामा रहेका तिनिरुको शरीरको कुनै अङ्गपछि र सो शब्दले वन्यजन्तुको शरीरको कुनै पदार्थ वा त्यस्तो पदार्थको सम्मिश्रणबाट तयार भएका कुनै वस्तु समेतलाई जनाउँछ ।

(ञ) “अधिकार प्राप्त अधिकारी” भन्नाले नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशित गरी तोकिदिएको अधिकारीलाई सम्झनुपर्छ ।

४(ञ१) “संरक्षक” भन्नाले राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष, संरक्षण क्षेत्र वा मध्यवती क्षेत्रको संरक्षण तथा व्यवस्थापनको लागि नेपाल सरकारबाट नियुक्त व्यक्ति सम्झनुपर्छ ।

•(ञ२) “स्थानीय जनता” भन्नाले राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष, संरक्षण क्षेत्र वा मध्यवती क्षेत्रमा स्थायी बसोबास भएका बासिन्दालाई सम्झनुपर्छ ।

™(ञ३) “उपभोक्ता समिति” भन्नाले दफा १६ग. बमोजिमको उपभोक्ता समितिलाई सम्झनुपर्छ ।

(ट) “तोकिएको” वा “तोकिए बमोजिम” भन्नाले यस ऐन अन्तर्गतका नियमहरुमा तोकिएको वा तोकिए बमोजिम सम्झनुपर्छ ।

$\text{V}$ पाँचौँ संशोधनद्वारा संशोधित । $\text{X}$ चौथो संशोधनद्वारा थप । $\bullet$ पाँचौँ संशोधनद्वारा थप । $\text{TM}$ केही नेपाल ऐन संशोधन गर्ने ऐन, २०८२ द्वारा थप ।

१३. नेपाल सरकारले राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष वा संरक्षण क्षेत्र घोषणा गर्न सक्ने : (१) नेपाल सरकारले आवश्यक ठानेमा कुनै क्षेत्रलाई त्यसको चार किल्लासमेत खोलीको सूचना नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित गरी राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष वा संरक्षण क्षेत्र घोषणा गर्न सक्नेछ।

•(१क) उपदफा (१) बमोजिम घोषणा गरिएको राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष वा संरक्षण क्षेत्रको संरक्षण तथा व्यवस्थापन राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षणविभागबाट स्वीकृत व्यवस्थापन योजनाअनुसार गर्नुपर्नेछ।

(२) उपदफा (१) बमोजिम एकपटक घोषित भइसकेको राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष वा संरक्षण क्षेत्रको परित्याग वा स्वामित्वको हस्तान्तरण वा सिमाना हेरफेर नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशित गरी गर्न सक्नेछ।

३क. मध्यवर्ती क्षेत्र तोक्न सक्ने : (१) नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशित गरी राष्ट्रिय निकुञ्ज वा आरक्ष वरिपरिको कुनै पनि क्षेत्रलाई चार किल्ला खोली मध्यवर्ती क्षेत्र तोक्न सक्नेछ।

(२) उपदफा (१) बमोजिम तोकिएको मध्यवर्ती क्षेत्रको परित्याग, स्वामित्व हस्तान्तरण वा सिमाना हेरफेर नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशित गरी गर्न सक्नेछ।

३ख. मध्यवर्ती क्षेत्रको व्यवस्थापन तथा संरक्षण : (१) मध्यवर्ती क्षेत्रको व्यवस्थापन तथा संरक्षण सम्बन्धी कार्य सम्बन्धित उपभोक्ता समितिको परामर्शमा संरक्षकले राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षणविभागले स्वीकृत गरेको व्यवस्थापन योजनाअनुसार गर्नुपर्नेछ।

तर यसरी व्यवस्थापन तथा संरक्षण गर्दा उक्त क्षेत्रमा रहेको स्थानीय जनताको भू-स्वामित्वलाई कुनै असर पर्ने छैन।

(२) वातावरणलाई प्रतिकूल असर नपुग्ने र वन्यजन्तुलाई हानि नोक्सानी नपुग्ने गरी मध्यवर्ती क्षेत्रमा तोकिए बमोजिम उद्योगधन्दा, होटल, लज, सार्वजनिक यातायात वा यस्तै किसिमका अन्य सेवा वा सुविधा सञ्चालन गर्न सकिनेछ।

॥ तेस्रो संशोधनद्वारा संशोधित। • पाँचौँ संशोधनद्वारा थप। ✘ चौथो संशोधनद्वारा थप। ▽ पाँचौँ संशोधनद्वारा संशोधित।

(३) उपदफा (२) बमोजिम सेवा वा सुविधा सञ्चालन गर्ने सम्बन्धमा सम्बन्धित उपभोक्ता समिति सँग परामर्श गरी राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागले मापदण्ड बनाई लागू गर्नेछ।

(४) संरक्षकले उपदफा (२) बमोजिम सञ्चालन भएका सेवा वा सुविधाको सम्बन्धमा नियमित रूपमा अनुगमन गर्नु वा गराउनु पर्नेछ।

(५) उपदफा (३) बमोजिम संरक्षकले अनुगमन गर्दा वा गराउँदा उपलब्ध भएसम्म सम्बन्धित उपभोक्ता समितिलाई समेत संलग्न गराउनु पर्नेछ।

(६) मध्यवर्ती क्षेत्रमा विपरित परी कुनै परिवारलाई वन पैदावार आवश्यक परेमा उपभोक्ता समितिको परामर्शमा संरक्षकले मध्यवर्ती क्षेत्रको कुनै स्थानबाट त्यस्तो वन पैदावार सङ्कलन गर्न तोकिए बमोजिम अनुमति दिनेछ।

३ख१. सुरक्षा व्यवस्था : राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष, संरक्षण क्षेत्र वा मध्यवर्ती क्षेत्रको सुरक्षाको लागि नेपाल सरकारले आवश्यक व्यवस्था मिलाउनेछ।

३ग. क्षतिपूर्ति दिने : मध्यवर्ती क्षेत्रभित्रका कुनै बासिन्दाको घर जग्गा बाढी पहिरोको कारणबाट राष्ट्रिय निकुञ्ज वा आरक्षको प्राकृतिक सिमाना भित्र परुँ गई त्यस्तो बासिन्दाको घरबास उठेमा दफा १६ग. बमोजिम गठित उपभोक्ता समितिको सिफारिसमा सम्बन्धित राष्ट्रिय निकुञ्ज वा आरक्षले दफा २५क. बमोजिम स्थानीय जनताको सामुदायिक विकासको लागि छुट्याइएको रकम मध्येबाट निजलाई मुनासिब माफिकको क्षतिपूर्ति दिनेछ।

३घ. राहत दिइने : राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा आरक्ष भन्दा बाहिर वन्यजन्तुको आक्रमणमा परी धनजनको क्षति भएमा त्यस्तो क्षतिका बापत तोकिए बमोजिम राहत दिइनेछ।

४. राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र प्रवेशमा बन्देज : (१) तोकिए बमोजिमको प्रवेशपत्र वा अधिकार प्राप्त अधिकारीबाट लिखित अनुमति नपाई कुनै पनि व्यक्ति राष्ट्रिय निकुञ्ज वा आरक्षभित्र प्रवेश गर्न पाउने छैन।

तर काजमा खटिएको सरकारी कर्मचारी वा राष्ट्रिय निकुञ्ज वा आरक्षभित्र प्रचलित बाटोको अधिकार पाएको व्यक्तिको हकमा यो उपदफा लागू हुने छैन।

• पाँचौँ संशोधनद्वारा थप। x चौथो संशोधनद्वारा थप। [] दोस्रो संशोधनद्वारा संशोधित।

(२) उपदफा (१) बमोजिमको प्रवेशपत्रको ढाँचा, प्रकार, दस्तुर र अन्य शर्तहरु तोकिए बमोजिमको हुनेछ।

५. राष्ट्रिय निकुञ्ज वा आरक्षभित्र निषिद्ध कार्यहरु : (१) अधिकार प्राप्त अधिकारीबाट लिखित अनुमति नलिई कुनै पनि व्यक्तिले राष्ट्रिय निकुञ्ज वा आरक्षभित्र देहायको काम गर्न पाउने छैन :-

(क) वन्यजन्तुको शिकार गर्न वा आखेटोपहार ओसारपसार गर्न,

(ख) जुनसुकै पदार्थको घर, छाप्रो, आश्रय वा अरु आकार बनाउन वा भोग गर्न,

(ग) कुनै भू–भाग कब्जा गर्न, सफा गर्न, आवादी गर्न, खेती गर्न वा कुनै बाली उब्जाउन वा काट्न,

(घ) घर पालुवा जीवजन्तु वा पंक्षी चराउन वा पानी खुवाउन,

(ङ) रुख, बिरुवा, झाडी वा अन्य कुनै वनपैदावार काट्न, ढाल्न, हटाउन, छेक्न वा वन पैदावार सुक्ने कुनै काम गर्न वा आगो लगाउन वा अरु कुनै प्रकारले हानि नोक्सानी पुर्याउन वा वनपैदावार ओसारपसार गर्न,

(च) खानी खन्न, ढुङ्गा खन्न वा कुनै खनिज पदार्थ, ढुङ्गा, कङ्कि, माटो वा अन्य यस्तै पदार्थ हटाउन,

(छ) वनपैदावार वा वन्यजन्तु, पंक्षी वा जग्गालाई क्षति पुर्याउन,

(ज) हातहतियार रखजाउन वा विष साथमा लैजान वा प्रयोग गर्न,

(झ) काजमा खटिएका सरकारी कर्मचारी वा राष्ट्रिय निकुञ्ज वा आरक्षभित्रको प्रचलित बाटोको यात्रुहरु बाहेक अरुले घरपालुवा वा अन्य किसिमको जीवजन्तु वा आखेटोपहार लैजान, र

(ञ) राष्ट्रिय निकुञ्ज वा आरक्षभित्र बग्ने नदी, खोला वा पानीको कुनै स्रोत थुन्न, फकाउन वा त्यसमा कुनै हानिकारक वा विष्फोटक पदार्थहरु प्रयोग गर्न।

(२) उपदफा (१) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भएर तापनि वातावरण, वन वा वन्यजन्तुलाई प्रतिकूल असर नपर्ने गरी राष्ट्रिय निकुञ्ज वा आरक्षको प्रकृति अनुसार

तोकिए बमोजिमका निकुञ्ज वा आरक्षमा परम्परागत रूपमा उपभोग गर्दै आएका सुविधाहरू प्राप्तबाट, रैथाने चरनचरन, खानेपानी, सिँचाइ तथा तटबन्धको प्रयोग गर्न, परम्परागत रूपमा सङ्कलन गर्दै आएको जङ्गली सागसब्जी तथा कन्दमूल सङ्कलन गरिमाछामावनको लागि स्थानीय जनतालाई तोकिए बमोजिम अनुमति दिइनेछ।

(३) मध्यवती क्षेत्रमा यदि कुनै परिवारलाई वन पैदावार आवश्यक परेमा र मध्यवती क्षेत्रको कुनै स्थानबाहिर दफा ३ख. को उपदफा (६) बमोजिम सङ्कलन गरिएको वन पैदावार पर्याप्त नहुने भएमा उपभोक्ता समिति को परामर्शमा संरक्षकले राष्ट्रिय निकुञ्ज वा आरक्षको कुनै स्थानबाहिर त्यस्तो वन पैदावार सङ्कलन गर्न तोकिए बमोजिम अनुमति दिनेछ।

५क. अतिसंवेदनशील क्षेत्र तोक्न सकिने: नेपाल सरकारले आवश्यक ठानेमा राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष वा संरक्षण क्षेत्रभित्रको कुनै क्षेत्रलाई नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशित गरी अतिसंवेदनशील क्षेत्र भनी तोक्न सक्दछ।

६. राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष वा संरक्षण क्षेत्रको सेवा सञ्चालन: (१) राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष वा संरक्षण क्षेत्रको सर्वोपरी हितको निमित्त नेपाल सरकारले स्वयं वा तोकिए बमोजिमको कार्यविधि अपनाई कसैसित करार गरी होटल, लज, सार्वजनिक यातायात वा यस्तै किसिमका अन्य सेवा वा सुविधाको व्यवस्था गर्न सक्नेछ।

(१क) दफा ५क. बमोजिम तोकिएका क्षेत्र बाहेक राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष वा संरक्षण क्षेत्रभित्रको कुनै क्षेत्र वा मध्यवती क्षेत्रमा प्रकृति र मानव सहअस्तित्व कायम हुने गरी राष्ट्रिय प्राथमिकता प्राप्त आयोजना, लगानी बोर्डबाट स्वीकृत आयोजना वा राष्ट्रिय गौरवका आयोजना सञ्चालन गर्न नेपाल सरकारले तोकिए बमोजिम स्वीकृति दिन सक्नेछ। मध्यवती क्षेत्रमा सङ्घ, प्रदेश हरु स्थानीय तहले निर्माण गरि आयोजना सञ्चालन गर्न सक्नेछ र सम्बन्धित निकायको स्वीकृति नलिई पर्यापर्यटन (इकोटुरिज्म) लगायत अन्य उद्योग व्यवसाय सञ्चालन गर्न दिइने छैन।

(२) उपदफा (१) बमोजिम करार नगरी कुनै पनि व्यक्तिले राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष वा संरक्षण क्षेत्रभित्र जुनसुकै किसिमको सेवा वा सुविधा सञ्चालन गर्न पाउने छैन।

$\square$ लगानी सहजीकरण सम्बन्धी केही नेपाल ऐनलाई संशोधन गर्न ऐन, २०८१ द्वारा ratified गरि भएको। $\square$ दोस्रो संशोधनद्वारा संशोधित। $\square$ चौथो संशोधनद्वारा संशोधित।

६क. मर्मत सम्भार गर्न सक्ने : कुनै व्यक्ति, निकाय, उपभोक्ता समिति वा स्थानीय तहले वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालयको सहमति लिई राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष, संरक्षण क्षेत्र वा मध्यवर्ती क्षेत्रभरि रहेका धार्मिक, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक वा पुरातात्विक स्थलहरूको आधारभूत संरचनामा परिवर्तन नहुने गरी मर्मत सम्भारको कार्य गर्न सक्नेछ।

७. $\diamond$

८. $\diamond$

९. राष्ट्रिय निकुञ्ज वा आरक्षभित्र प्रवेश आफ्नो दायित्वमा : (१) राष्ट्रिय निकुञ्ज वा आरक्षभित्र प्रवेश आफ्नो दायित्वमा हुनेछ।

(२) राष्ट्रिय निकुञ्ज वा आरक्षभित्र कसैको मृत्यु भएमा वा हानि नोक्सानी भएमा वा कसैलाई चोट पटक लागेमा त्यस्तो मृत्यु, हानि नोक्सानी वा चोट पटकको लागि नेपाल सरकार क्षतिपूरितिको लागि जिम्मेवार हुने छैन।

१०. संरक्षित वन्यजन्तु : यस ऐनको अनुसूची–१ मा उल्लेखित वन्यजन्तु संरक्षित वन्यजन्तु मानिन्छन् र तिनीहरूको शिकार गर्न निषेध गरिएको छ।

तर–

(क) बौलाएको जङ्गली हात्ती, मानिस खाने पल्केको बाघ रहिबाच्न नसक्ने रोगग्रस्त भएका वा अङ्गभङ्ग भएका वन्यजन्तुलाई तोकिएको अधिकारीको आदेशले मार्न वा पक्रन सकिन्छ।

(ख) वनक्षेत्र बाहिर आई मानिस वा घर पालुवा पशु पंक्षीलाई धेरै नोक्सान गर्ने वन्यजन्तुलाई मार्नु पर्ने ठहराएमा तोकिएको अधिकारीको आदेशले मार्न, पक्रन वा लखेर्न सकिन्छ।

११. अनुज्ञापत्र नलिई शिकार गर्न नपाइने : (१) अनुज्ञापत्र प्राप्त नगरी कुनै पनि व्यक्तिले वन्यजन्तु शिकार गर्न पाउने छैन।

तर तोकिएको वन्यजन्तु शिकार गर्न अनुज्ञापत्र लिनु पर्ने छैन।

$\text{=}$ पाँचौँ संशोधनद्वारा रथप। $\text{}$ केही नेपाल ऐन संशोधन गर्ने ऐन, २०७२ द्वारा संशोधित। $\diamond$ दोस्रो संशोधनद्वारा खारेज। $\text{}$ दोस्रो संशोधनद्वारा संशोधित।

(२) उपदफा (१) बमोजिम अनुज्ञापत्र प्राप्त गर्न चाहने व्यक्तिले तोकिएको अधिकारी छेउ तोकिएको ढाँचामा दरखास्त दिनु पर्नेछ र त्यस्तो दरखास्त पनि आएमा तोकिएको अधिकारीले तोकिएको बमोजिम दस्तुर लिई वन्यजन्तुको शिकार गर्न तोकिएको ढाँचा र प्रकारको अनुज्ञापत्र दिनेछ।

(३) उपदफा (२) बमोजिम अनुज्ञापत्र प्राप्त गर्ने व्यक्तिले तोकिएको बमोजिमको शर्त र तरिकाहरुको अधिनमा रही शिकार गर्नुपर्नेछ।

(४) तोकिएको अधिकारीले कुनै कारण देखाई वा नदेखाई उपदफा (२) बमोजिमको अनुज्ञापत्र दिन इन्कार गर्न सक्नेछ।

१२. शिकारको वार्षिक भाग (कोटा) निश्चित गर्ने : समय समयको वन्यजन्तुको गणनाको आधारमा तोकिएको अधिकारीले शिकार आरक्षमा वर्षभरि शिकार गरिने वन्यजन्तुको वार्षिक भाग (कोटा) निश्चित गर्नेछ।

१३. नेपाल सरकारले अनुज्ञापत्र रद्द गर्न सक्ने : नेपाल सरकारले आवश्यक देखेमा कारण देखाई वा नदेखाई जुनसुकै बखत पनि दफा ११ बमोजिम प्रदान गरिएको अनुज्ञापत्र रद्द गर्न सक्नेछ।

१४. शिकार बन्द समय : नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशित गरी तोकेको क्षेत्रमा सोही सूचनामा तोकिएको अवधि सम्मको लागि पुनः शिकार बन्द समय तोक्न सक्नेछ।

१५. नमूना सङ्कलन गर्न इजाजतपत्र लिनु पर्ने : (१) इजाजतपत्र प्राप्त नगरी कुनै पनि व्यक्तिले राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष वा अन्य वन्यजन्तु वासस्थानबाट वैज्ञानिक अनुसन्धानको लागि नमूना सङ्कलन गर्न पाउने छैन।

(२) उपदफा (१) बमोजिमको इजाजतपत्र लिन चाहने व्यक्तिले तोकिएको अधिकारी समक्ष तोकिएको ढाँचाको दरखास्त दिनु पर्नेछ।

(३) उपदफा (२) बमोजिमको दरखास्त पनि आएमा तोकिएको अधिकारीले तोकिएको बमोजिमको दस्तुर अनुसूची–१ मा उल्लेखित वन्यजन्तु बाहेक जुनसुकै वन्यजन्तुको शिकार गर्न वा कुनै कीट, किटाणु, माछा वा कुनै प्राकृतिक उपज जम्मा गर्न तोकिएको शर्तहरु पालन गरेर गरी इजाजतपत्र दिन सक्नेछ।

१५क. वन्यजन्तुको अध्ययन अनुसन्धान, प्रजनन् तथा पालन गर्न सक्ने : (१) वन्यजन्तुको संरक्षण, प्रवर्द्धन र दिगो उपयोगमा सघाउ पुऱ्याउने उद्देश्यले वन्यजन्तुको अध्ययन, अनुसन्धान वा व्यावसायिक रुपमा प्रजनन् तथा पालन गर्न चाहने व्यक्ति वा संस्थाले तोकिएबमोजिम अनुमति लिनुपर्छ।

(२) उपदफा (१) बमोजिम वन्यजन्तुको प्रजनन् तथा पालनको लागि आवश्यक परेमा पशु प्राणी (सिड एनिमल) तोकिएबमोजिम उपलब्ध गराउन सकिनेछ।

(३) उपदफा (१) बमोजिम अनुमति प्राप्त गरी व्यावसायिक रुपमा उत्पादन गरिएका वन्यजन्तु वा तिनका अङ्ग वा अंशहरूबाट तयार गरिएको वस्तु तोकिएबमोजिम उपयोग, बिक्री, वितरण वा निकासी गर्न सकिनेछ।

(४) उपदफा (३) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भएतापनि तोकिए बमोजिमका वन्यजन्तुलाई तोकिए बमोजिमको अवस्थामा नेपालभित्र एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा ओसारपसार गर्न वा कुनै मुलुकमा निकासी गर्न वा कुनै मुलुकबाट पैठारी गर्न पाइने छैन ।

१५ख. अनुसन्धान वा शैक्षिक प्रदर्शनीको लागि वन्यजन्तु प्रदान गर्न सकिने : (१) वन्यजन्तुको वैज्ञानिक अध्ययन, अनुसन्धान वा शैक्षिक प्रदर्शन गर्न ख्यातिप्राप्त स्वदेशी वा विदेशी संघ, संस्थाले अध्ययन, अनुसन्धान वा शैक्षिक प्रदर्शनीको प्रयोजनको लागि कुनै वन्यजन्तु माग गरी नेपालको राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष, संरक्षण क्षेत्र वा मध्यवर्ती क्षेत्र तथा वन्यजन्तुको संरक्षण, सम्बर्द्धन र विकासको लागि सहयोग पुऱ्याउने लिखित प्रतिबद्धतासहित निवेदन पेश गरेमा नेपाल सरकारले त्यस्तो कार्यको लागि उक्त संस्थालाई वन्यजन्तु प्रदान गर्न सक्नेछ।

(२) उपदफा (१) बमोजिम अध्ययन वा अनुसन्धानको लागि कुनै वन्यजन्तु प्रदान गर्दा त्यस्तो अध्ययन वा अनुसन्धानबाट प्राप्त हुने नतिजा नेपालको लागि समेत उपयोगी हुने ठानेमा नेपाल सरकारले त्यस्तो नतिजा नेपाललाई समेत उपलब्ध गराउने शर्तसहित त्यस्तो वन्यजन्तु प्रदान गर्न सक्नेछ।

(३) उपदफा (१) बमोजिम वन्यजन्तु प्रदान गर्न लाग्ने दस्तुर, पालन गर्नुपर्ने शर्त तथा अन्य व्यवस्था तोकिए बमोजिम हुनेछ।

● पाँचौँ संशोधनद्वाराथप।

१५ग. चिडियाखाना, वन्यजन्तु उद्धार केन्द्र तथा वन्यजन्तु अस्पताल स्थापना गर्न सकिने : (१) कुनै संस्था, निकाय वा स्थानीय तहले संरक्षण शिक्षा, मनोरञ्जन, प्रजनन, वंशाणु स्रोत संरक्षण तथा अध्ययन, अनुसन्धान गर्न प्रयोजनका लागि तोकिएबमोजिम इजाजतपत्र प्राप्त गरी चिडियाखाना सञ्चालन गर्न सक्नेछ।

(२) कुनै पनि व्यक्ति, संस्था वा स्थानीय तहले टुहुरा, असहाय, समस्याग्रस्त र उद्धार गरिएका वन्यजन्तुहरूको संरक्षण र व्यवस्थापनका लागि वन्यजन्तु उद्धार केन्द्र र वन्यजन्तु अस्पताल स्थापना गर्न सक्नेछ।

(३) उपदफा (१) र (२) बमोजिम चिडियाखाना, वन्यजन्तु उद्धार केन्द्र तथा वन्यजन्तु अस्पताल स्थापना र सञ्चालन सम्बन्धी अन्य व्यवस्था तोकिएबमोजिम हुनेछ।

१५घ. जैविक मार्गको संरक्षण र सम्बन्धि : (१) नेपाल सरकारले आवश्यक देखेमा राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष, संरक्षण क्षेत्र वा मध्यवर्ती क्षेत्रभन्दा बाहिरको कुनै क्षेत्रलाई जैविक मार्गन घोषणा गरी सम्बन्धित उपभोक्ता समितिसँग परामर्श गरी सोको संरक्षण र सम्बन्धिको व्यवस्था गर्न सक्नेछ।

(२) जैविक मार्गको संरक्षण र सम्बन्धि सम्बन्धी अन्य व्यवस्था तोकिएबमोजिम हुनेछ।

१५ङ. विदेशी मुलुकलाई वन्यजन्तु उपलब्ध गराउन सकिने : (१) कुनै पनि विदेशी मुलुकको सरकारले तोकिएको शर्तको अधीनमा रही नेपालमा रहेको वन्यजन्तु माग गरेमा नेपाल सरकारले संरक्षण र व्यवस्थापनका दृष्टिकोणले उपयुक्त ठानेमा तोकिएबमोजिमको प्रक्रिया पूरा गरी त्यस्ता वन्यजन्तु उपलब्ध गराउन सक्नेछ।

(२) उपदफा (१) बमोजिम वन्यजन्तु उपलब्ध गराएको वार्षिक विवरण रतथार भू–संरक्षण मन्त्रालयले प्रत्येक आर्थिक वर्षमा समाप्त भएको तीन महिनाभित्र संघीय संसदको सम्बन्धित समिति समक्ष पेश गर्नुपर्नेछ।

१६. राष्ट्रिय निकुञ्ज वा आरक्षको व्यवस्थापन : राष्ट्रिय निकुञ्ज वा आरक्षको उपयुक्त व्यवस्थाको लागि आवश्यक भएमा तोकिएको अधिकारीले राष्ट्रिय निकुञ्ज वा आरक्षित क्षेत्रमा शिकार गर्न, कुनै प्राकृतिक उपज हटाउन वा अन्य यस्तै आवश्यक कामहरू गर्न सक्नेछ।

• पाँचौँ संशोधनद्वाराथप।

♥१६क. वनपैदावार तथा अन्य सेवा उपलब्ध गराउन सकिने : राष्ट्रिय निकुञ्ज वा आरक्षभित्र तोकिएको अधिकारीले तोकिएको बमोजिमको दस्तुर लिई तोकिएको वन पैदावार वा अन्य सेवा उपलब्ध गराउन सक्नेछ।

❈१६ख. संरक्षण क्षेत्रको व्यवस्थापन : दफा ३ को उपदफा (१) बमोजिम घोषणा गरिएको कुनै संरक्षण क्षेत्रको व्यवस्थापन गर्न नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशित गरी सो सूचनामा तोकिएको अवधिसम्मको लागि प्राकृतिक तथा प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्न उद्देश्यले स्थापना भएको संस्थालाई सुम्पिन सक्नेछ।

✱१६ग. उपभोक्ता समिति: (१) राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष, संरक्षण क्षेत्र वा मध्यवर्ती क्षेत्रभित्र ढलेको रुख, सुकेको काठ, दाउरा र घाँसको व्यवस्थापन गर्न सम्बन्धित संरक्षकले स्थानीय तहसँग समन्वय गरी उपभोक्ता समिति गठन गर्न सक्नेछ।

(२) उपदफा (१) मा लेखिए बाहेक उपभोक्ता समितिको अन्य काम, कर्तव्य र अधिकार तोकिए बमोजिम हुनेछ।

१७. आखेटोपहार अनुज्ञापत्र दिने अधिकारी समक्ष पेश गर्नु पर्ने : (१) आफूले पाएको अनुज्ञापत्र बमोजिम आखेटोपहार प्राप्त गर्ने व्यक्तिले त्यस्तो आखेटोपहार प्राप्त गरेको समयले बाजाको म्याद बाहेक चौबीस घण्टाभित्र अनुज्ञापत्र दिने अधिकारी वा निजले तोकेको अधिकारी समक्ष पेश गर्नु पर्नेछ।

(२) उपदफा (१) बमोजिम आफुसमक्ष पेश गरिएको आखेटोपहार अनुज्ञापत्र बमोजिम गैर प्राप्त गरिएको हो भन्ने लागेमा अनुज्ञापत्र दिने अधिकारीले त्यसको लगत्त राखी तोकिए बमोजिमको निस्सार सहित त्यस्ता वन्यजन्तुको सम्पूर्ण शरीर वा अङ्ग पेश गर्ने व्यक्तिलाई नै फिर्ता भुझाई दिनु पर्छ।

तर शिकार गरिएको वन्यजन्तुको सम्पूर्ण शरीर वा अङ्ग नेपाल सरकार लाग्ने शर्तमा अनुज्ञापत्र दिइएको रहेछ भने सोही शर्त बमोजिम हुनेछ।

♥ दोस्रो संशोधनद्वारा थप। अ राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण (पाँचौँ संशोधन) अध्यादेश, २०६२ द्वारा संहोन भई केही नेपाल ऐनको व्यवस्था जगाउन ऐन, २०६३ द्वारा स्वतः जागेको। ✘ चौथो संशोधनद्वारा थप। ¤ केही नेपाल ऐन संशोधन गर्ने ऐन, २०७२ द्वारा संशोधित।

१८. निस्सा नभई आखेटोपहार राख्न नपाइने : (१) यो ऐन लागू हुनुभन्दा अगावै आखेटोपहार प्राप्त गरेको व्यक्तिले ◈तोकिएको म्यादभित्र त्यस्तो आखेटोपहार तोकिएको अधिकारी समक्ष पेश गरी तोकिएको बमोजिमको निस्सा लिई राख्नु पर्छ।

(२) उपदफा (१) बमोजिम वा दफा १७ को उपदफा (२) बमोजिम निस्सा प्राप्त नगरी राखिएको आखेटोपहार नेपाल सरकारले जफत गर्न सक्नेछ।

१९. इजाजतपत्र नलिई आखेटोपहारको बिक्री वितरण वा व्यवसाय गर्न नपाइने : (१) तोकिएको अधिकारीबाट इजाजतपत्र नलिई कुनै पनि व्यक्तिले आखेटोपहारको बिक्री वितरण गर्न वा कुनै किसिमले हक छाडी दिन वा आखेटोपहार सम्बन्धी कुनै व्यवसाय गर्न पाउँदैन।

(२) उपदफा (१) बमोजिम इजाजतपत्र प्राप्त व्यक्तिबाट खरिद गरेको वा हक हस्तान्तरण भई आफ्नो हक हुने आएको आखेटोपहार सम्बन्धित व्यक्तिले तोकिएको म्यादभित्र तोकिएको अधिकारीकहाँ दर्ता गराई स्वामित्वको निस्सा लिई राख्नु पर्दछ।

२०. आखेटोपहार निकासी वा पैठारी गर्न सिफारिस लिनु पर्ने : प्रचलित नेपाल कानून बमोजिम कुनै आखेटोपहार नेपाल $\times$ बाट विदेशमा निकासी गर्न वा विदेशबाट नेपाल $\times$ भित्र पैठारी गर्न चाहेको व्यक्तिले नेपाल सरकार, $\checkmark$ वन तथा वातावरण मन्त्रालयको लिखित सिफारिस लिनु पर्नेछ।

२०क. आखेटोपहार प्रयोग गर्न दिन वा नष्ट गर्न सकिने : (१) प्राकृतिक वा अन्य कारणबाट मृत्यु भएका वन्यजन्तुबाट सङ्कलन गरिएको वा प्रचलित कानून बमोजिम जफत गरिएको आखेटोपहार नेपाल सरकारले शैक्षिक वा अनुसन्धान संस्थालाई शैक्षिक वा अनुसन्धान प्रयोजनको लागि प्रयोग गर्न दिन सक्नेछ।

(२) उपदफा (१) बमोजिम सङ्कलन वा जफत गरिएको आखेटोपहार प्राकृतिक विज्ञान सङ्ग्रहालयमा प्रदर्शनीको लागि राख्न सकिन्छ।

(३) उपदफा (१) वा (२) मा जुसुकै कुरा लेखिएको भएतापनि संरक्षण गर्न उपयोगी र आवश्यक नदेखिएको आखेटोपहार नेपाल सरकारले नष्ट गर्न सक्नेछ।

◈ पहिलो संशोधनद्वारा संशोधित। $\square$ दोस्रो संशोधनद्वारा संशोधित। $\times$ गणतन्त्र सुदृढीकरण तथा केही नेपाल कानून संशोधन गर्ने ऐन, २०६६ द्वारा झिकिएको। $\checkmark$ नेपालको संविधान अनुकूल बनाउन केही नेपाल ऐनलाई संशोधन गर्ने ऐन, २०७५ द्वारा संशोधित। $\approx$ पाँचौँ संशोधनद्वारा थप।

(४) यस दफाबमोजिम आखेटोपहार प्रयोग गर्न दिने वा नपट्ट गर्ने सम्बन्धी अन्य व्यवस्था तोकिएबमोजिम हुनेछ।

२१. आत्मसुरक्षाको लागि आवश्यक काम गर्न सकिने : (१) आफ्नो वा अरु कुनै व्यक्ति वा घरपालुवा जनावरको बचावटको लागि कुनै वन्यजन्तुको वास्तविक र तत्काल आक्रमणका विरुद्ध अन्य कुनै विकल्प नभएमा हातहतियार प्रयोग गर्न वा अन्य कुनै उपाय गर्न सकिनेछ र त्यस्तो गर्दा कुनै वन्यजन्तु मर गएमा वा घाइते भएमा यस ऐन बमोजिम कसूर गरिएको मानिने छैन ।

(२) उपदफा (१) बमोजिम कुनै वन्यजन्तु मर गएमा वा घाइते भएमा बाटोका म्याद बाहेक सो भए गरेको चौबीस घण्टाभित्र तोकिएको अधिकारी समक्ष सो कुराको सूचना दिनुपर्छ।

(३) यो ऐन वा यस ऐन अन्तर्गत बनेका नियमहरु विपरीत काम गरिरहेको व्यक्तिको हकमा उपदफा (१) बमोजिमको सुविधा प्राप्त हुने छैन ।

२२. सिमाना चिन्हहरु बिगार्न नपाइने : कुनै पनि व्यक्तिले राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष, संरक्षण क्षेत्र वा मध्यवर्ती क्षेत्रको सिमाना, बार, पर्खाल, चिन्हपट्ट वा सूचनाहरु नष्ट गर्न, बिगार्न, कुरूप पार्न, हटाउन वा अन्यथा बाधाअड्चन गराउन हुँदैन।

२३. निरीक्षण तथा खानतलासीको अधिकार : यो ऐन विरुद्ध कसैले कुनै काम गरेको भन्ने विश्वास हुने मनासिब कारण भएमा निजले गरेको त्यस्तो कामको सबूत बुझ्नको निमित्त वा निजको गिरफ्तारीको निमित्त आवश्यक भएमा तोकिएको अधिकारीले तोकिएको अधिकारीबाट वारेन्ट प्राप्त गरी जुनसुकै समय त्यस्ता व्यक्तिको घर, जग्गा, जमिन र सबै प्रकारको सवारीमा प्रवेश गर्न र खानतलासी गर्न सक्छ।

तर कुनै घर जग्गा, जमिन वा सवारीमा प्रवेश गरी खानतलासी गर्न पाउने वारन्ट वा कुनै कसूरदारलाई गिरफ्तार गर्न पाउने वारन्ट प्राप्त गर्न केही समय लाग्ने भई सो समयभित्र कसूरदार भागी जाने वा कसूरको सबूत गायब गरिने सम्भावना देखिएमा त्यस कुराको लिखित अभिलेख खडा गरी तोकिएको अधिकारीले पनि त्यस्तो घर, जग्गा, जमिन वा सवारीमा प्रवेश गर्न र खानतलासी गर्न सक्छ।

स्पष्टीकरण : यस दफा अन्तर्गत बिना वारेन्ट प्रवेश र खानतलासी गर्दा दफा ३० मा तोकिएको दर्जा भन्दा मुनिको दर्जाको अधिकारीले गर्न पाउने छैन । साथै त्यसरी बिना

चौथो संशोधनद्वारा संशोधित।

वारेन्ट प्रवेश बा खनतलासी गर्दा कसूरदारको गिरफ्तारी वा सबूत बरामद नभएको अवस्थामा प्रवेश बा खनतलासी गर्ने अधिकारीले प्रवेश बा खनतलासीसित सम्बन्धित व्यक्तिलाई प्रवेश बा खनतलासी गरेको कुराको प्रमाणपत्र दिनु पर्छ र त्यसरी प्रवेश बा खनतलासी गर्नु पर्ने कारण समेत खोली सो भए गरेको मिति दिनभरि तोकिएको अधिकारीलाई लिखित सूचना समेत दिनु पर्छ ।

२४. गिरफ्तार गर्ने अधिकार : (१) यस ऐन बमोजिमको कुनै कसूरको अनुसन्धानको सिलसिलामा कुनै व्यक्तिलाई पक्राउ गर्नु पर्ने भएमा अनुसन्धान गर्ने अधिकारीले सोको कारण र त्यस्तो व्यक्तिको पहिचान खुल्ने विवरण सहित मुद्दा हेर्ने अधिकारी समक्ष पक्राउ गर्ने अनुमतिको लागि निवेदन दिनु पर्छ ।

(२) उपदफा (१) बमोजिमको निवेदनबाट पक्राउ गर्नु पर्ने कारण मनासिब देखिएमा मुद्दा हेर्ने अधिकारीले पक्राउ पूजी जारी गरी अनुमति दिन सक्नेछ ।

(३) उपदफा (२) बमोजिम पक्राउ पूजी जारी गरिएको व्यक्तिलाई ¤निकुञ्ज बा आरक्षका सुरक्षाकर्मी वा कर्मचारीले गिरफ्तार गरी प्रहरीले गिरफ्तार गरी बाटोको म्याद बाहेक चौबीस घण्टाभित्र मुद्दा हेर्ने अधिकारी समक्ष उपस्थित गराउनु पर्नेछ ।

(४) उपदफा (१) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भएरता पनि कसूर गर्ने व्यक्ति तत्काल पक्राउ नगराएमा त्यस्तो व्यक्ति भागेर उम्कने वा निजले प्रमाण दसी वा सबूत नष्ट गर्ने मनासिब कारण भएमा वा कसूरसँग सम्बन्धित फरार रहेको व्यक्ति फेला परेमा वा कसूर गरिरहेको अवस्थामा फेला परेमा अधिकार प्राप्त अधिकारीले त्यस्तो व्यक्तिलाई तत्कालै र जरुरी पक्राउ पूजी जारी गरी गिरफ्तार गरी मुद्दा हेर्ने अधिकारी समक्ष स्वीकृति को लागि पक्राउ परेको व्यक्ति सहित उपस्थित गराउनु पर्नेछ ।

(५) उपदफा (३) र (४) बमोजिम गिरफ्तार गर्न लाग्दा वा गिरफ्तार गरिसकेपछि पनि निर छुटाई लै जाने वा पक्रिर नदिने कसूरदार वा निजको मद्दतगार कसैले हुलहुज्जत गरी भागी जाने वा भगाई लै जाने अवस्था परेमा वा पक्रिनेका ज्यान जोखिम हुने सम्भावना देखिएई हतियार चलाउनु नभएमा अथवा برسक घुँडादेखि मुनिलगायत गरी सो पक्रिन जाने कर्मचारीले गोली चलाउन सक्छ । सो बमोजिम गोली चलाउँदा कसूरदार वा उसको मद्दतगार मनि गएमाबाट लाग्नेछ है ।

¤ केही नेपाल कानूनलाई संशोधन, एकीकरण, समायोजन र खारेज गर्ने ऐन, २०७४ द्वारा संशोधित ।  मुलुकी संहिता सम्बन्धी केही नेपाल ऐनलाई संशोधन गर्ने ऐन, २०७५ द्वारा संशोधित ।

२४क. म्याद थप सम्बन्धी व्यवस्था : (१) यस ऐन बमोजिम गिरफ्तार गरिएको व्यक्तिलाई बाटोको म्याद बाहेक चौबीस घण्टाभित्र कानूनी कारबाहीको निमित्त मुद्दा हेर्ने अधिकारीसमक्ष उपस्थित गराउनु पर्नेछ।

(२) उपदफा (१) बमोजिम गिरफ्तार गरिएको व्यक्तिको सम्बन्धमा चौबीस घण्टाभित्र तहकिकात पूरा नहुने भई निजलाई थुनामा राखी तहकिकात जारी राख्नु पर्ने देखिएमा तहकिकात गर्ने कर्मचारीले निजलाई मुद्दा हेर्ने अधिकारी समक्ष उपस्थित गराई मुद्दा हेर्ने अधिकारीको अनुमति लिएर मात्र थुनामा राख्नु पर्नेछ। सो बमोजिम अनुमति माग्दा थुनामा परेको व्यक्तिको उपरको अभियोग, त्यसको आधार, निजलाई थुनामा राखी तहकिकात गर्नु पर्ने कारण र निजको बयान कागज भएसकेको भए बयान कागजको व्यहोरा स्पष्ट रुपमा उल्लेख गर्नु पर्नेछ।

(३) उपदफा (२) बमोजिम थुनामा राख्ने अनुमति माग्दा मुद्दा हेर्ने अधिकारीले सम्बन्धित कागजातहरु हेरी तहकिकात सन्तोषजनक रुपमा भए वा नभएको विचार गरी सन्तोषजनक रुपमा तहकिकात भइरहेको देखिएमा एकैपटक वा पटक पटक गरी बढीमा पैँतालीस दिनसम्म थुनामा राख्ने अनुमति दिन सक्नेछ।

२५. पुरस्कार दिने : (१) गैंडा, बाघ, हात्ती, कस्तुरी मृग, ध्वाँसे चितुवा, हिउँ चितुवा वा गौरीगाई मार्ने वा घाइते पार्ने व्यक्तिको सुराका लगाई पक्राउ गराई दिने व्यक्तिलाई पचास हजार रुपैयाँसम्म र उपरोक्त वन्यजन्तु बाहेक अन्य संरक्षित वन्यजन्तु मार्ने वा घाइते पार्ने व्यक्तिको सुराका लगाई पक्राउ गराई दिने व्यक्तिलाई पच्चीस हजार रुपैयाँसम्म नगद पुरस्कार दिन सकिनेछ।

(२) गैरकानूनी तरिकाले कुनै आखेटोपहार राख्ने व्यक्तिको सुराका लगाई पक्राउ गराई दिने वा त्यस्तो व्यक्तिलाई पक्रने व्यक्तिलाई सो आखेटोपहार बरामद भई लिलाम बिक्री गरिएकोमा लिलाम बिक्रीबाट आएको मूल्यको पचास प्रतिशत वा वन्यजन्तु संरक्षणको दृष्टिकोणले आखेटोपहार लिलाम बिक्री गरिन नहुने भएमा त्यस्तो आखेटोपहारको अवस्था, महत्व र परिमाण विचार गरी दश हजार रुपैयाँसम्म पुरस्कार दिन सकिनेछ।

● पाँचौँ संशोधनद्वारा थप। ■ दोस्रो संशोधनद्वारा संशोधित। ▣ चौथो संशोधनद्वारा संशोधित।

(३) उपदफा (१) र (२) मा लेखिएदेखि बाहेक यस ऐन अन्तर्गत कसूर गरेको सुराक लगाई अभियुक्त पक्राउ गराई दिने व्यक्तिलाई एक हजार रुपैयाँसम्म पुरस्कार दिन सकिनेछ ।

२५क. स्थानीय विकासको लागि खर्च गर्न सकिने : राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष वा संरक्षण क्षेत्रले गरेको आम्दानीको रकम मध्ये तीस देखि पचास प्रतिशतसम्म रकम स्थानीय तहसँग समन्वय गरी स्थानीय जनताको सामुदायिक विकासको लागि खर्च गर्न सकिनेछ ।

२६. दण्ड सजाय : (१) गैरकानूनी तरिकाले गैंडा, बाघ, हात्ती, कस्तुरी मृग, ध्वाँसे चितुवा, हिउँडा चितुवा वा गौरी गाई मारे, घाइते बनाउने, खरिद गर्ने, बिक्री गर्ने वा हस्तान्तरण गरी लिनुले दिने तथा गैंडाको खाग वा कस्तुरीको बीना, हिउँडा चितुवाको छाला तथा त्यस्तै र अन्य संरक्षित वन्यजन्तुको आखेटोपहार राख्ने, खरिद गर्ने, बिक्री गर्ने वा ओसारपसार गर्ने व्यक्तिलाई पाँच लाख रुपैयाँदेखि दश लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना वा पाँच वर्षदेखि पन्ध्र वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुनेछ ।

(१क) राष्ट्रिय निकुञ्ज, वन्यजन्तु आरक्ष, शिकार आरक्ष वा संरक्षण क्षेत्रलाई कुनै किसिमले अतिक्रमण वा कब्जा गर्ने वा बिक्री गर्ने वा सोको प्राकृतिक बनावट वा सौन्दर्यमा कुनै किसिमले हानि, नोक्सानी वा क्षति पुर्याउने व्यक्तिलाई दश वर्षसम्म कैद वा दश लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना वा दुवै सजाय हुनेछ ।

(२) उपदफा (१) मा लेखिएका वन्यजन्तु बाहेक अन्य संरक्षित वन्यजन्तु मार्ने वा घाइते बनाउनेलाई एक लाख रुपैयाँदेखि पाँच लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना वा एक वर्षदेखि दश वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुनेछ ।

(३) राष्ट्रिय निकुञ्ज, संरक्षित प्राकृतिक आरक्ष, वन्यजन्तु आरक्ष, संरक्षण क्षेत्र वा मध्यवर्ती क्षेत्रभित्र अनुमति नलिई पंक्षी र माछा बाहेक अन्य वन्यजन्तु शिकार गरी मारेमा वा घाइते बनाएमा बीस हजार रुपैयाँदेखि पचास हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना वा छ महिनादेखि एक वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुनेछ ।

$\times$ चौथो संशोधनद्वारा थप । $\ast$ केही नेपाल ऐन संशोधन गर्ने ऐन, २०७२ द्वारा संशोधित । $\text{}$ दोस्रो संशोधनद्वारा संशोधित । $\text{}$ चौथो संशोधनद्वारा संशोधित । $\nabla$ पाँचौँ संशोधनद्वारा संशोधित । $\text{❖}$ केही नेपाल कानुनलाई संशोधन, एकीकरण, समायोजन र खारेज गर्ने ऐन, २०७४ द्वारा थप ।

(४) संरक्षित पंक्षी शिकार गरी मारेमा वा घाइते बनाएमा बीस हजार रुपैयाँदेखि पचास हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना वा छ महिनादेखि एक वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुनेछ।

(५) राष्ट्रिय निकुञ्ज, संरक्षित प्राकृतिक आरक्ष, वन्यजन्तु आरक्ष, संरक्षण क्षेत्र वा मध्यवर्ती क्षेत्रभित्र अनुमतिपर नलिई संरक्षित पंक्षी बाहेक अन्य पंक्षी शिकार गरी मारेमा वा घाइते बनाएमा पाँच हजार रुपैयाँदेखि तीस हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना वा तीन महिनादेखि नौ महिनासम्म कैद वा दुवै सजाय हुनेछ।

(५क) दफा ५ को उपदफा (१) को खण्ड (ख) अन्तर्गतको कसूर गर्नेलाई बीस हजार रुपैयाँदेखि पचास हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना वा एक वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुनेछ। त्यस्तो कसूर गदानर विपरि पैदावार हटाएको वा नोक्सानी गरेको भए सो बापत हुने सजाय समेत हुनेछ।

(५ख) दफा ५ को खण्ड (ङ), (च) वा (छ) अन्तर्गतको कसूर गर्नेलाई देहाय बमोजिम सजाय हुनेछ:–

(क) एक हजार रुपैयाँसम्मको विगो भए विगो बमोजिम जरिवाना, (ख) एक हजार रुपैयाँदेखि दश हजार रुपैयाँसम्मको विगो भएर विगो बमोजिम जरिवाना वा छ महिनासम्म कैद वा दुवै, (ग) दश हजार रुपैयाँ भन्दा बढीको विगो भएर विगोको दोब्बर जरिवाना वा एक वर्षसम्म कैद वा दुवै।

(५ग) कसैले यस ऐन अन्तर्गत इजाजत प्राप्त नगरी वन्यजन्तु पालन वा प्रजनन् गरेमा वा चिडियाखाना सञ्चालन गरेमा छ महिनासम्म कैद वा पचास हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना वा दुवै सजाय हुनेछ।

(५घ) कसैले यस ऐन अनुसार कसूर हुने कुनै अपराधको उद्योग गरेमा त्यस्तो उद्योग गर्नेलाई संरक्षित वन्यजन्तु सम्बन्धी अपराधको उद्योग भएर कसूरदारलाई भए सरह र अन्य वन्यजन्तु सम्बन्धी अपराधको उद्योग भएर कसूरदारलाई हुने सजायको आधार सजाय हुनेछ।

$\infty$ केही नेपाल ऐन संशोधन गर्ने ऐन, २०७२ द्वारा संशोधित। $\dagger$ केही नेपाल ऐन संशोधन गर्ने ऐन, २०८२ द्वारा संशोधित। $\equiv$ पाँचौँ संशोधनद्वारा थप।

¤(६) र ∇उपदफा (१), (२), (३), (४), (५), (५क), (५ख) र (५ग) मा लेखिएदेखि बाहेक यो ऐन वा यस ऐन अन्तर्गत बनेका नियमहरु विपरीत कसूर गर्ने व्यक्तिलाई बिगो कायम भएकोमा बिगोको दोब्बर जरिवाना वा एक वर्षसम्म कैद र बिगो कायम नभएको कसूरमा कसूरको मात्रा हेरी बीस हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना वा छ महिनासम्म कैद वा दुवै सजाय हुनेछ।

२७. मतियरिलाई सजाय हुने : यो ऐन अन्तर्गत कसूर ठहरिने कुनै अपराध गर्ने व्यक्तिलाई जानीजानी मद्दत दिएमा त्यस्ता मद्दत गर्ने मतियरलाई कसूरदारलाई हुने सजायको आधी सजाय हुनेछ।

तर गैंडा, बाघ, ♥कस्तुरी मृग र हात्तीसँग सम्बन्धित कसूर गर्ने व्यक्तिलाई कसूरदारलाई हुने सजाय सरह नै सजाय हुनेछ।

२८. जफत गर्ने अधिकार : यो ऐन वा यस ऐन अन्तर्गत बनेका नियमहरुको उल्लङ्घन गर्ने कसूरदार दोषी ठहरिएमा मुद्दा हेर्ने अधिकारीले अपराधसँग सम्बन्धित आखेतोपहार, हातहतियार, सवारीको साधन र अन्य वस्तुहरु जफत गर्न सक्छ।

♥ तर बिराम भएको शिकारी कुकुरलाई मुद्दा किनारा नहुँदै मुद्दा हेर्ने अधिकारीको आदेशलेमानि सकिन्छ।

२९. नेपाल सरकारवादी हुने : यस ऐन अन्तर्गतका मुद्दाहरुमा नेपाल सरकारवादी हुनेछ।

३०. मुद्दाको तहकिकात र दायरी : (१) यस ऐन अन्तर्गतको कसूरको तहकिकात रेञ्जर वा वन र वन्यजन्तु व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित सुवेदार दर्जासम्मका कर्मचारी वा कम्तीमा राजपत्र अन्तर्गत प्रथम श्रेणीका कर्मचारीले वा प्रहरीमा कम्तीमा नायब निरीक्षक दर्जासम्मको कर्मचारीले गर्नेछ र त्यस्तो तहकिकातको काम पूरा भएपछि राष्ट्रिय निकुञ्ज कार्यालय वा आरक्ष कार्यालय वा वन्यजन्तु संरक्षण कार्यालय वा वन कार्यालय वा वन सम्बन्धी कार्य गर्ने अन्य कार्यालयको नामबाट मुद्दा हेर्ने अधिकारी समक्ष मुद्दा दायर गर्नेछ।

(२) उपदफा (१) बमोजिम मुद्दा हेर्ने अधिकारी समक्ष मुद्दा दायर गर्दा सम्बन्धित अधिकृतले सरकारी वकीलसित राय सल्लाहन लिन सक्छ।

¤ केही नेपाल ऐन संशोधन गरेन ऐन, २०७२ द्वारा संशोधित। ∇ पाँचौँ संशोधनद्वारा संशोधित। ♥ दोस्रो संशोधनद्वारा थप।

३१. मुद्दा हेर्ने अधिकारी : (१) यस ऐनको दफा २६ को उपदफा (१), (१क) र (२) अन्तर्गत कसूर हुने मुद्दाको सुरु कारबाही र किनारा गर्ने अधिकार जिल्ला अदालतलाई हुनेछ।

(२) उपदफा (१) मा लेखिएका बाहेक यस ऐन अन्तर्गतका अन्य मुद्दाको सुरु कारबाही र किनारा गर्ने अधिकार तोकिएको अधिकारीलाई हुनेछ।

(३) उपदफा (१) र (२) बमोजिम जिल्ला अदालत र तोकिएको अधिकारीले यस ऐन अन्तर्गतका मुद्दाको कारबाही र किनारा गर्दा विशेष अदालत ऐन, २०५९ बमोजिमको कार्यविधि अपनाउनु पर्नेछ।

(४) उपदफा (१) वा (२) बमोजिम भएको निर्णय उपर पैँतीस दिनभित्र पुनरावेदन दिन सकिनेछ र तोकिएको अधिकारीले गरेको निर्णय उपर जिल्ला अदालतमा पुनरावेदन लाग्नेछ।

३२. अनुसूचीमा संशोधन गर्ने नेपाल सरकारको अधिकार : नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशित गरी यस ऐनको अनुसूचीमा संशोधन गर्न सक्नेछ।

३३. नियम बनाउने अधिकार : यस ऐनको उद्देश्य पूर्तिका लागि नेपाल सरकारले नियमहरू बनाउन सक्नेछ।

३३क. कार्यविधि तथा निर्देशिका बनाउन सक्ने : यो ऐन तथा यस ऐन अन्तर्गत बनेको नियमावलीको कार्यान्वयन गर्न नेपाल सरकारले आवश्यक कार्यविधि तथा निर्देशिका बनाई लागू गर्न सक्नेछ।

३४. खारेजी र बचाउ : (१) जङ्गली जीवजन्तु संरक्षण ऐन, २०१५ लाई खारेज गरिएको छ।

(२) यो ऐन वा यस ऐन अन्तर्गत बनेका नियमहरूमा लेखिएको जति कुरामा सोही बमोजिम र अरुमा प्रचलित नेपाल कानून बमोजिम हुनेछ।

$\propto$ केही नेपाल ऐन संशोधन गर्ने ऐन, २०७२ द्वारा संशोधित। $\boxtimes$ केही नेपाल कानूनलाई संशोधन, एकीकरण, समायोजन र खारेज गर्ने ऐन, २०७४ द्वारा संशोधित। $\bullet$ पाँचौँ संशोधनद्वारा थप।

अनुसूची–१ (दफा १० सित सम्बन्धित)

संरक्षित वन्यजन्तुहरू

स्तनधारी जन्तु (म्यामल्स)

आसामी रातो बाँदर — (मकाका आसाभेन्सीस) सालक — (म्यानिसर क्रिस्कस डाटार र म्यानिसर पेन्टिडाक्टाइला) हिस्पिड खरायो — (क्याप्रोलागस हिस्पिडस) सोंस — (प्लाटानिस्टा गङ्गेटिका) ब्वाँसो — (क्यानिस लुपस) हिमाली रातो भालु — (अस्सनर अक्ट्रस) हाब्रे (रेड पाण्डा) — (आइलुरस फल्जेन्स) लिङ्साङ — (प्राओनोन डािपनिकलर) हँउरार — (हाइना हाइना) चरी बाघ (लेपर्ड क्याट) — (फेनिलर बेङ्गालेन्सिस) लिक्स — (फेनिस लिंक्स) ध्वाँसे चितुवा — (निओफेनिस नेबुलोसा) बाघ — (पान्थेरा टाइग्रिस) हिउँ चितुवा — (पान्थेरा अन्सय) जङ्गली हात्ती — (इलेफस म्याक्सिमस) गैँडा — (राइनोसेरस युनिकोर्निस) सानो जातको बाँदेल — (सस सल्मानिस) कस्तुरी मृग — (मस्चिस मस्कफेरस)

दोस्रो संशोधनद्वारा संशोधित।

बाह्रसिगा — (सरभस डुमासेलि)

गोरवड्सन — (वसर गोर्स)

योक नाक — (वसर ग्रिभ्न्यान्स)

अर्ना — (वुवालस वुवालिस)

नायन — (ओम्निस आम्मन)

चिरु — (पान्थोलप्स हार्डसोनी)

कृष्णसार — (एन्टिलोप संनिकापा)

चौका — (टेट्राकर्निक क्वाड्रिकर्निस)

पक्षी (एभ्स)

कालो स्टर्क — (सीकोनिया नाइग्रा)

सेतो स्टर्क — (सिकोनिया सिकोनिया)

सारस — (ग्रस ग्रस)

चीर — (क्याटिएस बालिचाई)

डाँफे — (लोफोफोरस इन्पजान्स)

मोनाल — (ड्रैगनपान साटाइरा)

खर मुजूर — (थपोडोटिस बेन्डालेन्स)

सानो खर मुजूर — (साइफिओटाइडस इण्डिका)

ठूलो धनेश — (बुसेरस वाइकेन्फिन्स)

घस्रिने जातका जन्तु (रेप्टाइल्स)

अजङ्गर — (पाईथोन स्पिसिज)

घडियाल गोही — (ग्याभियालिस ग्यान्जेटिक्स)

सुन गोहोरो — (भारानस फलामेसेन्स)

¤ अनुसूची – २ ................................

¤ दोस्रो संशोधनद्वारा खारेज ।